Нема доказ дека човечките останки пренесени од Грција во Бугарија му припаѓаат на Самуил, а изразот дека тој „се враќа“ во Бугарија е погрешен, вели професорот Александар Атанасовски од Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“ во Скопје. Во опширен разговор со Илија В’лков за емисијата „РадиоТочка“ на Бугарското национално радио, историчарот ги оспори идентификацијата на останките и политичките толкувања на нивното пренесување.
Атанасовски, кој ја истражува средновековната историја, говореше по договорот меѓу Бугарија и Грција за размена на историски вредности и пренесување на останките што бугарската страна ги претставува како останки на Самуил. Во разговорот беа отворени и прашањата за местото на неговиот погреб, историските извори за неговата титула и држава, Преспанскиот договор, работата на заедничката историска комисија и односите меѓу Скопје и Софија.
„Какво враќање, кога таму никогаш не бил?“
На прашањето како во Македонија е примена веста дека Самуил „се прибира“ во Бугарија, професорот одговори дека самиот избор на зборови создава погрешна претстава. Според неговото толкување, Самуил е роден на територијата на Македонија, таму починал и бил погребан, па затоа, како што рече, нема основа пренесувањето на останките во Софија да се нарекува негово враќање.
Тој особено ја оспорува сигурноста со која останките се припишуваат на Самуил. Вели дека за четирите гроба што се поврзуваат со него нема натпис што недвосмислено би ги идентификувал погребаните лица. Потсети дека првично се споменувало и друго место во црквата, под плоча со орнаменти што биле толкувани како персиски, а постојат и различни претпоставки според кои Самуил бил погребан во Прилеп или на сосема друго место.
Атанасовски се повика на византискиот автор Михаил Аталијат, за кого рече дека го поврзува местото на Самуиловата смрт со „Мочурливото Езеро“, односно „Мочурливиот остров“. Но, нагласи дека податок за местото на смртта не го решава прашањето каде бил погребан.
Една од неговите претпоставки е дека вистинските останки на Самуил можеби биле однесени во Бугарија уште во Втората светска војна. Според објаснувањето што го даде, по капитулацијата на Италија во 1943 година бугарски војници влегле во Преспанската област, претходно контролирана од Италијанците. Тој спомена и археолог за кого не беше сигурен во презимето, наведувајќи дека можеби станува збор за Филов.
Како место на тогашните истражувања го посочи селото Герман, покрај Преспанското Езеро, кое го поврза со гробовите на Самуиловите родители и неговиот брат. Оттука, според неговата логика, е можно во близина да имало семејна гробница. Атанасовски тврди дека останките пронајдени кај тамошните цркви биле однесени во Софија во 1943 или 1944 година, но признава дека не знае дали, каде и како денес се чуваат. Затоа ова го изнесе како можност, а не како потврдена идентификација на Самуиловиот гроб.
За останките што сега се пренесени од Грција професорот изнесе поинаква претпоставка: дека можеби станува збор за погреб на свештено лице. Се повика на описот на археологот Николаос Муцопулос за положбата на скелетот и на трите тули поставени под главата, две исправени и една положена врз нив. Според Атанасовски, таков начин на погребување не е вообичаен за Македонија или Бугарија, поради што смета дека погребаниот можел да потекнува од друг крај, можеби од Мала Азија. И тоа, сепак, го изложи како свое толкување на наодот.
Професорот праша и зошто, ако станува збор за прашање од толку големо историско значење, нема подеднакво јасни податоци за останките на други владетели од бугарската средновековна историја. Во разговорот ги спомена Петар, Симеон, Борис, Крум и Омуртаг. Водителот му одговори дека нивната улога како бугарски владетели е документирана, на што Атанасовски повтори дека неговото прашање се однесува конкретно на местото каде се нивните посмртни останки.
Спор околу натписот во Софија и Самуиловата титула
Во интервјуто беше отворено и прашањето за натписот на саркофагот поставен во црквата „Света Софија“, во кој Самуил е наречен цар на Бугарите. Атанасовски возврати дека современ натпис на саркофаг не може да биде доказ за тоа како Самуил самиот се именувал.
Според неговото читање на изворите, нема зачуван запис во кој Самуил лично се нарекува „цар на Бугарите“ или употребува друга национална определба за својата титула. Тој тврдеше дека во еден запис Самуил се претставува како „раб Божји“ и дека византиските автори често го нарекуваат одметник или тиранин, без да му ја признаат царската титула.
Истовремено, професорот наведе дека кај Јован Скилица се споменуваат царски дворци и круни откриени при паѓањето на Охрид под византиска власт, иако, според него, тој опис не ги разрешува сите прашања околу титулите. Го спомена и Јахја Антиохиски, кој пишува за преговори меѓу Самуил и Василиј II по битката кај Сперхеј. Во толкувањето на Атанасовски, овој извор го поврзува Самуиловото прогласување за цар со тие настани.
Прашан дали тогаш Самуил може да се нарече македонски цар, Атанасовски рече дека не сака да му припишува национална одредница што не ја наоѓа во изворите. Објасни дека во историографијата се употребуваат називите „Самуилова држава“ и „Самуилово Царство“, но дека природата и устројството на таа држава се предмет на толкување. Се повика и на Божидар Прокиќ, спомнувајќи го неговото гледиште за сојуз на месни владетели обединети под Самуиловата власт.
Во овој дел од разговорот Атанасовски се осврна и на споменикот на Самуил во Софија. Според него, симболите употребени на споменикот, меѓу кои сонцето со 16 краци и лавот, покажуваат колку современите претставувања на историската личност се поврзани со денешните толкувања на минатото.
Ги оспори и аргументите со кои конкретниот скелет му се припишува на Самуил. Според професорот, една од основите за таквата идентификација е скршеницата на подлактицата што Муцопулос ја поврзал со ранувањето на Самуил во битката кај Сперхеј. Атанасовски одговори дека историските извори зборуваат за ранување и за тоа дека синот Гаврил Радомир му помогнал да се извлече и да се врати во Преспа, но не кажуваат на кој дел од телото бил повреден. Во разговорот спомена и процена дека пронајдениот скелет припаѓал на човек висок околу 1,55 метри.
Неговата забелешка е дека ниту скршеницата, ниту другите наведени околности, земени одделно, не претставуваат недвосмислен доказ за идентитетот на погребаниот. Поради тоа, рече, не би отишол во Софија да им се поклони на останки за кои не знае чии се.
Договорот со Грција и прашањето за Преспа
Атанасовски го критикуваше договорот меѓу Бугарија и Грција за пренесување на историски вредности и останките. Според неговиот политички став, со тоа се одзема дел од историското наследство поврзано со Македонија.
Тој изнесе и правно толкување дека грчката постапка може да биде проблематична во однос на Преспанскиот договор, бидејќи, како што рече, во него не е предвидено археолошки останки и културно наследство да се предаваат на друга држава. Отиде и понатаму, оценувајќи дека македонските власти би можеле да го искористат тоа прашање во однос на самиот договор. Во интервјуто не беше претставена правна одлука што го потврдува ваквото толкување.
Како дополнителен аргумент против симболиката на „враќање“ во Софија, професорот го наведе походот од 986 година. Според неговото објаснување, Самуил тогаш дошол во поширокиот реон поради судирот со Василиј II, но не влегол во самиот град. Тој го спомена движењето по Искар и битката кај Ихтиман, прашувајќи зошто Софија денес се претставува како место во кое Самуил се враќа.
Во поширокиот политички дел од разговорот Атанасовски остро ги критикуваше односите на Бугарија и Грција кон Македонија. Неговите оценки за историската улога на соседните држави и за нивните сегашни намери беа изнесени како личен став во интервјуто.
Заедничката комисија и толкувањето на Златарски
Водителот го праша и дали пренесувањето на останките ќе влијае врз заедничкото чествување на Самуил, како и врз работата на македонско-бугарската историска комисија. Во прашањето беше споменат и Гоце Делчев, чии останки се чуваат во Скопје. Атанасовски одговори дека личното оддавање почит не треба да зависи од меѓудржавна комисија, закон или договор.
Како пример ја наведе црквата „Света Недела“ во Софија, каде, како што рече, кога престојува во градот пали свеќи за своите починати родители. Секој човек, според него, има право сам да одлучи кому ќе му оддаде почит.
Професорот се повика и на заклучок на комисија од периодот по Втората светска војна, за кој тврди дека го поседува. Според неговото прераскажување, во тогашните разговори за ревизија на учебниците бугарската страна прифатила Самуиловата држава да се обработува одделно од историјата на бугарската држава. Тој го поврза тој период со времето на Георги Димитров.
Подолго се задржа на делото на бугарскиот историчар Васил Златарски, објавено во 1927 година. Според толкувањето на Атанасовски, Златарски пишувал дека Комитопулите се одвоиле од Бугарија во 969 година и не учествувале во одбраната на бугарската држава за време на руско-бугарската војна.
Професорот го поврза тоа и со раскажувањето на Скилица за синовите на Петар, Борис II и Роман. Според неговото изложување, по смртта на Петар тие биле испратени од Цариград за да го преземат татковиот престол и да го запрат напредувањето на Комитопулите. За Атанасовски, тоа е показател дека нивното движење веќе било оформено како посебен политички фактор.
Во продолжение зборуваше за периодот до 976 година и за односот на Комитопулите кон византискиот владетел Јован Цимиски по ликвидацијата на источната бугарска држава и одведувањето на Борис II и Роман во Цариград. Го спомена и пратеништвото во Кведлинбург во 973 година, кое, според неговото читање на Златарски, имало задача да ја претстави политичката промена и да побара меѓународно признание за новата државна творба во западните области.
Атанасовски оцени дека заедничката историска комисија не е неопходна и дека историчарите треба слободно да ги проучуваат и толкуваат изворите. Изнесе и забелешка дека, според него, при носењето одлуки за средновековната историја немало доволно македонски историчари што се специјализирани за тој период.
Политика, историчари и уставните измени
Во разговорот професорот ја обвини бугарската политика дека ја користи комисијата како инструмент за притисок врз Македонија во прашањата за историјата, јазикот и идентитетот. Како дел од своето гледиште за развојот на односите, ги спомена разговорите со бугарски историчари во Велико Трново во 2018 година и рече дека тогаш слушнал тврдења според кои македонската нација настанала дури во 1944 година. Тој им се спротивстави, повикувајќи се на постари записи во кои се употребува името Македонци, меѓу кои ги наведе 1886 и 1905 година.
Атанасовски се осврна и на договорите меѓу двете држави од крајот на 1990-тите, во времето на владата на Љубчо Георгиевски. Според неговото сеќавање, тогаш било наведено дека меѓу Македонија и Бугарија нема нерешени прашања. Тој го критикуваше подоцнежниот развој на меѓудржавните односи и улогата на Бојко Борисов во воспоставувањето на сегашната рамка за историската комисија.
Во тој дел професорот изнесе и тешко тврдење дека Борисов го финансирал Преспанскиот договор. Во разговорот не понуди докази за тоа тврдење, па тоа останува негово јавно изнесено обвинување, а не утврден факт. Кога водителот забележа дека Борисов одамна не е премиер, Атанасовски одговори дека комисијата и договорните обврски за кои говори и понатаму постојат.
Прашан дали премиерот Христијан Мицкоски влијаел врз ставовите на историчарите, професорот рече дека никој лично нему не му се јавил да му наложи што да пишува и дека никогаш не разговарал со Мицкоски на таа тема. Истовремено тврдеше дека слушнал од бугарски колеги за политички влијанија врз нивната работа. Го спомена и поранешниот министер за надворешни работи Бујар Османи, наведувајќи дека во минатото постоеле тврдења оти контактирал членови на комисијата за одредени барања. Тоа го претстави како тврдење за кое слушнал, без да приложи доказ во интервјуто.
На крајот беше отворено прашањето за внесувањето на Бугарите во македонскиот Устав. Атанасовски рече дека, според него, правата треба да се разгледуваат заемно: ако лицата со бугарска самосвест бидат внесени во Уставот на Македонија, тогаш, смета тој, треба да се разговара и за признавање на Македонците во Бугарија.
Во таа рамка ги спомена луѓето со македонска самосвест во Пиринскиот регион и потомците на иселениците од егејскиот дел на Македонија. Неговото гледиште е дека не може да се бара уставна заштита за една заедница, а истовремено да не се разгледуваат барањата на друга. Како можност ја наведе и идејата двата устава да имаат граѓански пристап, при кој правата ќе им припаѓаат на сите граѓани.
Интервјуто заврши со благодарност од водителот, кој посочи дека Атанасовски е еден од малкуте македонски историчари што прифатиле да говорaт за Бугарското национално радио за ова прашање.
