Како САД стана светска велесила: тајната на петродоларот и дали почнува неговиот пад
Во 1971 година се случи пресврт што го смени светот. Американскиот претседател Ричард Никсон ја донесе одлуката со која практично беше укината директната врска меѓу доларот и златото.
До тој момент, светот живееше во систем во кој американскиот долар беше потпора на меѓународната финансиска архитектура токму затоа што можеше да се врзе со златни резерви. Но Америка веќе беше под огромен притисок. Војната во Виетнам, високите државни трошоци, инфлацијата и растечките буџетски дефицити создадоа ситуација во која САД повеќе не можеа реално да гарантираат дека секој долар има златно покритие.
Со одлуката на Никсон, доларот престана да биде валута потпрена на злато и стана валута потпрена на доверба. Тоа беше огромен ризик. Без злато зад себе, американската валута можеше лесно да ја изгуби глобалната привлечност. Светот можеше да се запраша зошто би држел долари ако тие повеќе не се заменливи за нешто реално и ограничено како златото. Токму тука започнува вистинската приказна за создавањето на американската финансиска моќ.
Во тој историски момент клучна улога добива Хенри Кисинџер, тогашниот стратег на американската надворешна политика. Неговата задача не била само дипломатска, туку цивилизациска: да најде нов темел врз кој доларот ќе ја задржи својата светска доминација. Решението не било злато. Решението била нафтата.
Во почетокот на седумдесеттите години, нафтата веќе стануваше нервниот систем на светската економија. Секоја индустрија, секоја армија, секој транспортен систем зависеше од енергенсите. Ако Америка успее да го поврзе доларот со нафтата, тогаш светот и понатаму ќе мора да го бара доларот, но овојпат не за злато, туку за нешто уште поважно за модерниот живот – енергијата.
Тука на сцена влегува договорот со Саудиска Арабија. По нафтената криза од 1973 година и ембаргото што го потресе Западот, Вашингтон сфаќа дека односот со најважниот производител на нафта мора да стане столб на новиот поредок. Според логиката на тој систем, Саудиска Арабија и подоцна пошироко арапскиот нафтен блок прифаќаат нафтата да се продава во американски долари. За возврат, САД обезбедуваат безбедносен чадор, воена поддршка, продажба на оружје, политичка заштита и стратешко партнерство.
Токму тука се раѓа петродоларот. Тоа значи дека секоја земја што сака да купи нафта прво мора да дојде до долари. Така глобалната побарувачка за американската валута станува трајна и вештачки засилена. Доларот повеќе не е само пари на Америка. Тој станува влезница за светската енергетска трговија.
Но тука не завршува приказната. Втората, уште поважна димензија на системот е тоа што нафтените приходи на арапските држави повторно се враќаат во Америка, најчесто преку купување американски државни обврзници, банки, инвестиции и финансиски инструменти. Со други зборови, светот купува нафта во долари, а тие долари потоа се враќаат назад во американскиот финансиски систем. Така САД добиваат нешто што ниедна друга сила немала во таков обем: можност да трошат, да се задолжуваат и да проектираат моќ со далеку помал притисок отколку другите држави.
На тој начин Америка не зајакна само како економија, туку како велесила. Доларот стана глобална резервна валута, американскиот долг стана посакуван, Вашингтон доби способност евтино да се финансира, а американската армија и геополитичко влијание добија финансиска подлога што изгледаше речиси неисцрпна. Тоа е суштината на американската доминација во последните децении: не само воени бази и политичка моќ, туку финансиски систем во кој целиот свет на некој начин ја одржува американската сила.
Затоа многумина велат дека САД не станаа велесила само поради оружјето, туку поради фактот што доларот стана срцето на светската трговија со енергија. Кога една валута е неопходна за купување на најважната стока на планетата, тогаш таа држава добива моќ што е многу поголема од обичната економска тежина.
Но денес тој систем почнува да покажува знаци на ерозија. Кина јакне и отворено ја турка својата валута во меѓународната трговија. Пекинг сака јуанот да стане алтернатива на доларот, особено во енергетските зделки. Во последните години веќе има примери на трговија со енергенси во јуани, а арапскиот свет сè поотворено зборува за можноста дел од извозот да се наплаќа и во други валути. Тоа не е само техничка промена. Тоа е удар врз самиот темел на системот што ја одржуваше американската надмоќ.
Ако светот постепено престане да ја врзува нафтата исклучиво со доларот, тогаш побарувачката за американската валута ќе почне да слабее. Ако помалку земји мораат да чуваат долари за да купуваат енергенси, тогаш САД ќе се соочат со потежок начин на финансирање на својот долг и со поскап глобален притисок. Тоа не значи дека американската моќ ќе исчезне преку ноќ, но значи дека системот што ја направи Америка недопирлива почнува да се менува.
Во суштина, приказната е едноставна и грандиозна во исто време. Никсон го тргна златото од доларот. Кисинџер ја внесе нафтата во доларот и се роди петродоларот.
Така САД станаа светска велесила. А сега, кога нови сили како Кина бараат нафтата да се тргува и во други валути, светот влегува во нова етапа. Прашањето веќе не е само како Америка станала најмоќна, туку дали полека почнува да слабее системот што ја направи таква.
