Создавањето на македонската национална валута било спроведено како строго доверлива државна операција, во време кога распадот на југословенската федерација ја довел земјата на работ на економски колапс.
За тајните подготовки, ризиците и одлуките што му претходеле на воведувањето на денарот во отвореното студио на 4news.mk зборуваше професорот Љубе Трпески, поранешен вицепремиер и гувернер на Народната банка.
Според него, упадите во заедничкиот монетарен систем, најпрво од Србија, а потоа и од Словенија и Хрватска, предизвикале хиперинфлација од невидени размери. Вредноста на парите се намалувала за половина на секои два до три дена, а уличните препродавачи на девизи станале едни од највлијателните луѓе во секојдневниот економски живот.
Глигоров формирал тајна работна група
Во такви услови, тогашниот претседател Киро Глигоров формирал работна група која требало да го подготви воведувањето на сопствената македонска валута. Целата операција се одвивала под најстрога државна тајна.
Во групата членувале премиерот Никола Кљусев, министерот за финансии Методија Тошевски, гувернерот Борко Станоевски, академик Ксенте Богоев и Љубе Трпески. Тие одржувале состаноци речиси секоја вечер, свесни дека евентуална грешка може да ја уништи довербата на граѓаните во новиот монетарен систем.
„Тоа беше операција во која немате право на грешка. Како кај минерите – ако згрешите еднаш, народот ја губи довербата и може да настане катастрофа за државата“, се присети Трпески.
Специјалната хартија била носена по тајна маршрута
Еден од најголемите предизвици било обезбедувањето соодветна хартија за печатење пари. Во поранешната федерација таков материјал произведувала само една фабрика во Словенија.
За да се избегнат воените подрачја, но и можноста Белград да ја открие операцијата, хартијата била пренесувана по тајна маршрута. Најпрво со брод стигнувала до Албанија, а потоа со камиони била внесувана во Македонија.
Првите вредносни бонови биле отпечатени во прилепската печатница „11 Октомври“. На нив намерно не било наведено името на валутата, туку биле испишани само номиналните вредности, како 10 и 50.
Причината била безбедносна – доколку името на новата валута било споменато во Собранието, тајната операција можела да биде откриена пред државата да биде подготвена за нејзино спроведување.
„Доријан“ победил на конкурсот за изгледот на денарот
Следната голема фаза започнала во 1993 година, кога бил распишан меѓународен конкурс за дизајнот на македонските банкноти.
Пристигнале предлози од осум автори, а победило решението пријавено под шифрата „Доријан“. Подоцна било откриено дека зад проектот стои уметницата Билјана Унковска.
Унковска подготвила и дизајни со познати историски личности, меѓу кои Гоце Делчев, браќата Миладиновци и Климент Охридски. Сепак, по сугестија на претседателот Глигоров, државниот врв одлучил на банкнотите да нема личности, туку исклучиво културни, историски и природни обележја.
Според Трпески, Глигоров сакал да се избегне искуството од Југославија, каде што поради инфлацијата банкнотата со ликот на Никола Тесла станала речиси безвредна. Постоењето историски личности на парите можело да отвори и непотребни меѓуетнички расправи.
Затоа биле избрани мотиви од културното наследство, меѓу кои Ангелот од Курбиново, Тетовското кале и Богородица. Банкнотата со Богородица подоцна предизвикала голем интерес кај светските колекционери, како единствен примерок од таков вид.
Трпески: Приватизацијата била злоупотребена на терен
Во интервјуто Трпески се осврна и на приватизацијата, оценувајќи дека проблемот не бил во студијата подготвена од економистот Ченто Вељановски, туку во начинот на кој процесот бил спроведен.
Според него, проценителските тимови од факултетите и институтите влегле во спрега со дел од директорските структури. Општествениот имот намерно бил проценуван под неговата реална вредност, со што за кратко време биле создадени милионери, додека средната класа била уништена.
