Битката кај Беласица во 1014 година останала една од најтрагичните епизоди од времето на царот Самоил. По поразот на неговата војска, византискиот император Василиј II наредил ослепување на голем број заробени војници, а токму приказната за нивното враќање кај Самоил со векови се пренесува како една од најпотресните епизоди од неговото владеење.
Битката се одиграла на 29 јули 1014 година. Војската на Самоил била поразена, а самиот цар успеал да се спаси. Според познатата традиција, Василиј II наредил заробените војници да бидат ослепени, при што на секој стоти војник му било оставено по едно око за да ги предводи останатите.
Така осакатените војници биле испратени назад кај Самоил. Според подоцнежните преданија, глетката била толку страшна што царот доживеал силен потрес, се онесвестил и по кратко време починал.
Во традиционалната верзија на приказната се наведува дека по освестувањето Самоил побарал вода, а потоа доживеал срцев удар. По два дена починал.
Сепак, точната причина за неговата смрт не е позната со сигурност. Не постои современ медицински запис што би потврдил дека починал од срцев удар, па оваа верзија треба да се третира како историско предание, а не како докажан факт.
Не е целосно утврдено ниту местото на неговата смрт. Како можни места се споменуваат Преспа и Прилеп.
По смртта на Самоил во 1014 година, го наследил неговиот син Гаврил Радомир. Самоиловата држава продолжила да постои до 1018 година, кога по смртта на Гаврил Радомир Византија конечно ја презела контролата врз нејзините територии.
Каде се останките на Самоил?
Прашањето за посмртните останки на Самоил е уште една голема историска мистерија.
Во 1969 година, грчкиот археолог Николаос Муцопулос вршел ископувања во базиликата „Свети Ахил“ на истоимениот остров во Мала Преспа. Таму биле откриени четири богати гробови, кои претходно биле ограбени.
Иако во гробовите немало натписи што директно би ги идентификувале покојниците, Муцопулос претпоставил дека станува збор за гробовите на Самоил, неговиот син Гаврил Радомир, Јован Владислав и Јован Владимир.
Антрополошките анализи на коските за кои се претпоставува дека му припаѓаат на Самоил укажале дека станувало збор за маж висок околу 1,60 метри, кој починал на возраст од околу 70 години.
Но, идентификацијата никогаш не добила конечна генетска потврда. ДНК анализа со која би се потврдило дека останките навистина му припаѓаат на Самоил не е направена.
Токму затоа, прашањето чии се останките од базиликата „Свети Ахил“ и понатаму останува предмет на историски и научни дискусии.
Во последниот период прашањето повторно се најде во центарот на вниманието поради договорот меѓу Грција и Бугарија за размена на предмети со историска и културна вредност.
Според информациите наведени во изворот, на 29 септември 2026 година било договорено Грција да ѝ ги предаде на Бугарија посмртните останки кои се поврзуваат со царот Самоил, додека Бугарија на Грција ѝ предала 53 црковни артефакти.
На 3 октомври, според истите информации, останките пристигнале во Софија.
Со тоа, по повеќе од еден милениум од смртта на Самоил, неговото име повторно се најде во центарот на историски и политички дебати – овојпат околу прашањето каде треба да се наоѓаат останките на владетелот и како треба да се третираат како историско наследство.
