Истрагата на британските и австриските служби во 2024–2025 г. откри мрежа на бугарски државјани кои во име на руски интереси извршувале шпионски операции низ Европа. Оваа мрежа, позната и како „лондонска шесторка“ или „Миньоните“, била водена од Орлин Русев, но командните насоки доаѓале од озлогласениот бегалец Јан Марсалек – поранешен оперативен директор на германската компанија Wirecard. „Миньоните“ го добиле прекарот од истоимениот цртан филм, а нивните цели вклучувале новинари, политички дисиденти, дипломати, па дури и воени бази. Овој текст користи податоци од бугарски истражувачки медиуми за да даде целосен преглед на аферата.
Потекло и состав на „лондонската шесторка“
Шестмината Бугари – Орлин Русев, Бисер Џамбазов, Катрин Иванова, Ванја Габерова, Тихомир Иванчев и Иван Стојанов – биле уапсени во февруари 2023 г. во Велика Британија, а процесот завршил со пресуда во мај 2025 г. Заменик‑судија Хилард наведе дека Русев учествувал во сите шпионски операции, поради што добил најтешка казна – 10 години и 8 месеци затвор. Другите добиле помали, но значителни казни: Бисер Џамбазов (10 години и 2 месеци), Катрин Иванова (9 години и 8 месеци), Ванја Габерова (6 години, 8 месеци и 3 недели), Тихомир Иванчев (8 години) и Иван Стојанов (5 години и 3 недели). Судот утврди дека сите работеле заедно, користејќи лажни идентитети и напредна опрема, и дека се фокусирале на забележителни личности, меѓу кои биле истражувачките новинари Христо Грозев и Роман Доброхотов
„Миньоните“ и нивниот лидер Орлин Русев
Главниот организатор, Орлин Русев, се опишувал како „Q“ од филмовите за Џејмс Бонд и живеел во мал семеен хотел во Норфолк. Во три соби чувал високо‑технолошка опрема за надзор, вклучувајќи „IMSI grabber“ вреден околу 120 000 фунти, уред за пресретнување на телефонски сигнали. Во судот беа изложени и други уреди: микрофон скриен во компјутерска глувче, принтери за изработка на фалшиви документи и минијатурни камери сокриени во играчки. Најважното делче бил мобилен уред „Stealth“ што може да пресретнува телефонски комуникации и да ги прекинува сигналите.
Следени се и други детали: оркестрирани операции околу американската база во Штутгарт, Германија, каде што Украинци се обучувале на ракетниот систем Patriot – шпионите сакале да собираат податоци од нивните телефони. Во апартманот на Џамбазов и Иванова во Северен Лондон биле пронајдени микро‑камери, камера скриена во шише „кока‑кола“ и камера сокриена во плишана играчка „Миньоните“.
Истражувањето на британската Национална агенција за борба со криминал (NCA) покажало дека шпионската мрежа добивала финансирање преку шеми за перење пари. Според бугарскиот портал „Дневник“, службите користеле две криминални мрежи – Smart и TGR – за да пренесат милиони долари од нарко‑трафиканти и санкционирани руски олигарси до „Миньоните“. Тие мрежи собирале готовина од трговија со наркотици, оружје и мигранти, а потоа ја претворале во криптовалута и ја насочувале кон санкционирани лица.
Понатамошните откритија на Actualno.com и други медиуми го поврзуваат финансирањето со операција „Destabilise“ на NCA. Операцијата резултирала со 128 апсења и конфискација на над 25 милиони фунти во готовина и криптовалута. Тогашниот директор на економски злосторства при NCA, Сал Мелки, објасни дека шемата покажува како купувањето кокаин во Европа се поврзува со геополитичките цели на Кремљ.
Во центарот на шемата е Јан Марсалек, бегалец по скандалот со Wirecard. Според NCA, тој бил вработен како независен разузнавач за руските служби и обезбедувал оперативни инструкции и пари за бугарската мрежа. Следователите тврдат дека Марсалек бил регрутиран од руските служби околу 2010 г. и дека живее во Москва
Операции на мрежата: следење, саботажа, дезинформација
Најпознатата мисија на „Миньоните“ била следењето на истражувачките новинари Христо Грозев (Bellingcat) и Роман Доброхотов (The Insider). Во судот во Лондон беа презентирани пораки во кои членовите планирале да украдат лаптоп и телефон на Грозев, да го киднапираат и „да го пренесат во Москва“. Во друг случај, Катрин Иванова седнала толку близу до Доброхотов во авион што успеала да го види PIN‑кодот на неговиот телефон. Ванја Габерова и Иван Стојанов купиле имоти во селото Кърпачево во Бугарија, каде што, според истражувањето на BIRD, имале логистичка база со видеонабљудување и простории за кампови. Локалните жители рекле дека дошле во селото само едно лето и дека имотите им биле на улица со иронично име – Москва
Британските истражители утврдиле дека задачата на бугарските шпиони во Крпачево била да следат кога Грозев се враќа во Бугарија и да планираат негово ликвидирање. И покрај тоа што овие дејствија се кривични, бугарското Обвинителство до моментот на истражувањето не покренало постапка.
Високотехнолошка база во Бугарија
Истражувачкиот портал BIRD откри дека двајца од шпионите – Катрин Иванова и Иван Стојанов – купиле две соседни куќи во селото Крпачево на улица „Москва“, кои служеле како логистичка база за следење. Внатрешните дворови им овозможувале да паркираат кемпер со британски регистрации, пикап и уште едно возило. Во дворот биле поставени видеокамери и обезбедување од фирмата „Делта Гард“ – компанија поврзана со поранешен функционер на Државна безбедност и со контроверзниот бугарски олигарх Делјан Пеевски.
Местните жители раскажале дека шпионите дошле само едно лето во 2021 г. Имоти со големи дворови, изолирани од населбата и со пристап до две улици, нуделе идеални услови за дискретно паркирање на „кетчер“ – комби со опрема за пресретнување мобилни телефони. Оваа инфраструктура покажува дека мрежата градела лојална база во Бугарија, а сепак бугарските институции останале пасивни.
Расплет и пресуди
По неколкугодишно следење, британските служби ги уапсиле „Миньоните“ во февруари 2023 г. и поднеле обвинение за шпионаж во полза на Русија. Судскиот процес во Олд Бејли бил важен не само заради осудата на бугарските државјани, туку и затоа што за првпат во британски кривичен суд била разобличена внатрешната работа на руска оперативна мрежа.
Во пресудата судијата ја разгледал секоја од шесте операции: следење на новинарите Грозев и Доброхотов, шпионажа кон Бергеј Рискалиев (казахстански политичар), планови за дестабилизација на казахстанската амбасада во Лондон, мониторинг на американската воена база во Штутгарт и следење на рускиот дисидент Кирил Качур. Обвинетите биле платени да изготвуваат детални извештаи, што ја потврдува професионалната природа на операцијата.
Случајот со „Миньоните“ открива како руските разузнавачки служби користат криминални структури, корумпирани бизнисмени и маргинални активисти за да водат хибридна војна. Бугарските шпиони добивале инструкции од бегалец поврзан со финансиски измами, се финансирале преку криминални шеми и користеле технологија како од шпионски филм. Така, купувањето наркотик на британска улица станувало дел од операција за дестабилизација на Европа.
Во Бугарија аферата предизвика прашања за улогата на службите и обвинителството. Истражувачките медиуми покажаа дека мрежата имала логистичка база во с. Крпачево, а планови за ликвидација на новинар, но локалните институции не презеле дејства. Пресудите во Лондон испратија важна порака: дури и малите клетки, кога работат под покровителство на државен актер, можат да бидат разобличени.
