Околу 14.500 првачиња досега се запишани за учебната 2026/2027 година. Шест години претходно, во 2020 година, во Македонија биле регистрирани 19.031 живородено дете. Разликата од повеќе од 4.500 деца го отвора едно од најтешките демографски прашања: колку од оваа генерација сè уште живее во земјава и колку семејства во меѓувреме ја напуштиле?
Министерката за образование и наука Весна Јаневска информираше дека актуелната бројка не е конечна, бидејќи дополнителните уписи ќе продолжат до крајот на септември. Сепак, дури и ако во следниот период се запишат уште деца, тешко е да се очекува целосно затворање на големиот јаз меѓу бројот на родените и бројот на учениците што стигнале до прво одделение.
Бројката што го вклучи алармот
Според официјалните “податоци на Државниот завод за статистика” (https://www.stat.gov.mk/xls/2021/2.1.21.20_al.xlsx), во 2020 година биле регистрирани 19.031 живородено дете. Токму децата родени во таа година го сочинуваат најголемиот дел од генерацијата што во септември 2026 треба да тргне на училиште.
Законот предвидува во прво одделение да се запишат децата што до крајот на календарската година ќе наполнат шест години. По исклучок, со мислење од стручната служба, може да се запише и дете што шест години ќе наполни до 31 јануари следната година.
Тоа значи дека споредбата не е целосно математички чиста. Дел од децата може да имаат одложен упис, некои ќе бидат запишани дополнително, а во генерацијата ќе влезат и мал број деца родени на почетокот од 2021 година. Сепак, разликата од околу 4.500 деца, или речиси 24 проценти од бројот на живородените во 2020 година, е преголема за да остане без одговор.
Сите овие деца не „исчезнале“, но очигледно е дека значителен дел од генерацијата не се појавува во сегашната евиденција на првачиња.
Речиси 9.000 првачиња помалку за една деценија
Долгорочната насока е недвосмислена, иако во одделни години имало мали зголемувања. Во учебната 2016/2017 година биле запишани 23.266 првачиња, во 2018/2019 година – 22.130, а во 2023/2024 година – 19.848.
Следната учебна година бројот се намалил на 19.452, додека во 2025/2026 година во редовните основни училишта биле запишани 17.921 прваче, покажуваат “официјалните податоци на ДЗС” (https://www.stat.mk/mk/stat/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B8-%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8-%D0%B7%D0%B0-%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D1%9A%D0%B5/obrazovanie/osnovni-i-sredni-uchilishta-na-pochetokot-na-uchebnata-godina/osnovni-i-sredni-uchilishta-na-pochetokot-na-uchebnata-20252026-godina/).
Доколку сегашната бројка од околу 14.500 не се промени значително до крајот на септември, за една деценија Македонија ќе има речиси 9.000 првачиња помалку.
Разликата меѓу 2023/2024 и 2024/2025 година изнесувала 396 ученици. Следната година биле запишани 1.531 прваче помалку, додека актуелната, сè уште нецелосна бројка е за околу 3.400 пониска од минатогодишната.
Конечните податоци ќе покажат дали падот навистина се забрзува, но сегашната слика веќе предизвикува сериозна загриженост.
Наталитетот објаснува многу, но не и сè
Нискиот наталитет е една од главните причини поради кои училиштата остануваат без деца. Бројот на живородените се намалил од 19.031 во 2020 на 16.061 во 2024 година, а во 2025 година паднал на 15.850, покажуваат “најновите податоци на ДЗС” (https://www.stat.mk/mk/stat/%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B8-%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8-%D0%B7%D0%B0-%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D0%B5%D1%9A%D0%B5/naselenie/natalitet/).
Но децата родени во 2024 и 2025 година во училишните клупи ќе пристигнат дури во 2030 и 2031 година. Денешните првачиња се дел од генерација во која бројот на живородени сè уште бил над 19.000.
Затоа сегашната разлика не може да се објасни само со наталитетот. Иселувањето на младите семејства и растењето на нивните деца во странство веројатно се значаен дел од одговорот, но без поврзување на податоците за раѓање, престој и запишување не може прецизно да се утврди колкав.
Демографот Дончо Герасимовски посочува дека дел од падот се гледа и во текот на самата учебна година. Според неговата анализа, меѓу почетокот и крајот на една учебна година може да исчезнат од евиденцијата околу 1.000 ученици, главно поради иселување на нивните семејства “Мета” (https://meta.mk/author/antonijapopovska/).
Дваесет и шест училишта без ниту едно прваче
Празнењето на државата најдиректно се гледа во руралните средини. Министерството очекува 26 подрачни училишта годинава да престанат со работа бидејќи во нив нема ниту едно запишано прваче. Во дел од овие објекти сега учат само од пет до осум деца.
Во основното образование ќе има околу 200 паралелки помалку, а во средното уште околу 100. Според Јаневска, оптимизацијата не се спроведува само поради трошоците, туку и поради квалитетот на наставата и социјализацијата на учениците.
Во училиштата со само неколку деца често се формираат комбинирани паралелки, во кои еден наставник истовремено работи со ученици од повеќе одделенија. Такви паралелки ќе останат таму каде што најблиското централно училиште е премногу оддалечено.
Помалку училишта, а повеќе наставници
Додека бројот на ученици и училишта се намалува, бројот на наставници не ја следи истата насока.
Во учебната 2023/2024 година имало 955 редовни основни училишта и 18.831 наставник. Во 2024/2025 година бројот на училиштата паднал на 943, а бројот на наставниците се зголемил на 19.447. Во 2025/2026 година работеле 927 редовни основни училишта и 19.461 наставник.
За две години, значи, исчезнале 28 училишта, а наставниот кадар се зголемил за околу 630 лица. ДЗС истовремено регистрирал пад на бројот на основците од 180.627 во 2024/2025 на 174.040 во 2025/2026 година.
Од МОН уверуваат дека не се планира отпуштање на наставниците вработени на неопределено време. Како едно од решенијата се најавуваат едносменската и целодневната настава, како и продолжениот престој, преку кои постојниот кадар би добил дополнителни обврски.
Скопје бара нови клупи, селата ги губат училиштата
Демографскиот пад не е рамномерно распореден. Додека руралните средини и помалите градови остануваат без ученици, во делови од Скопје недостигаат училници и наставен кадар.
Тоа покажува дека образовниот систем истовремено се соочува со два спротивни процеса: општо намалување на бројот на децата и нивна концентрација во главниот град и во поголемите урбани центри.
Податоците на ДЗС за внатрешните миграции дополнително ја потврдуваат оваа нерамнотежа. Во 2024 година најголем дел од преселбите во рамките на регионите, 42,2 проценти, биле од село во град.
Во една Македонија се затвораат училишта затоа што нема ниту едно прваче. Во друга, општините бараат доградби бидејќи нема доволно клупи за сите деца.
Септември ќе ја заклучи бројката, но не и прашањето
Конечниот број на првачињата ќе биде познат по завршувањето на дополнителните уписи во септември. Дотогаш, разликата меѓу 19.031 живородено дете во 2020 година и околу 14.500 досега запишани првачиња мора да се толкува внимателно.
Но дури и по последниот упис, суштинското прашање ќе остане: колку од децата родени во Македонија денес растат и се образуваат надвор од неа?
Бројката од 14.500 не е само образовна статистика. Таа е предупредување за празнењето на руралните средини, за иселувањето на младите семејства и за иднината на пазарот на трудот. Празните клупи денес се најава за помалку средношколци, студенти и работоспособни луѓе во годините што доаѓаат.
