Регистарот на вистински сопственици, создаден во 2021 година за да открие кој навистина стои зад фирмите и кој остварува корист од нив, сè уште е недоволно искористен од институциите во борбата против корупцијата. Според истражување на Центарот за граѓански комуникации, од 17 надлежни институции, само две навистина користат податоци од регистарот, додека финансиската полиција, Управата за јавни приходи, Антикорупциската комисија и единиците за економски криминал речиси и да не се приклучиле.
Причините се повеќе: пристапот до регистарот не е бесплатен, а времето и ресурсите потребни за обезбедување на податоците се значителни. За физичко лице, проверката дали некој функционер има фирма чини 300 денари, додека увидот во целата историја на фирмата изнесува 800 денари. Правните лица плаќаат нешто помалку: 299 денари за основна проверка и 600 денари за детална анализа.
Центарот за граѓански комуникации предупредува дека институциите треба да ги вкрстуваат податоците од регистарот за да се следи патот на парите и да се потврди точноста на информациите. Нивните истражувања покажуваат дека речиси секој втор функционер не ги пријавил своите деловни интереси целосно. Од 360 проверени избрани и именувани лица, 23 имале фирми кои не се пријавени или се пријавени делумно. Дури 17 лица ги сокриле сите фирми во кои имаат сопственички удел, додека шест лица наместо 34, пријавиле само девет фирми.
Овој „црн број“ на недоследности укажува на ризик од судир на интереси. Иако политичарите обично ги пријавуваат фирмите каде што се основачи, не ги откриваат оние што се во сопственост на нивните компании. Некои од овие фирми добиле јавни набавки или лиценци за енергетски дејности, што дополнително го зголемува ризикот од злоупотреба на позицијата. Иако функционерите не добивале тендери од институциите кои ги раководеле, тие добивале во други државни институции. Еден екстремен пример покажува како претседател на совет на општина потпишувал договор со сопствената фирма, од двете страни – како претставник на општината и како сопственик на компанијата.
Герман Филков од Центарот за граѓански комуникации нагласува дека регистарот е важен инструмент, но се користи многу малку, а вкрстената употреба со податоци за јавни набавки, концесии и тендери практично не постои.
Вицепремиерот Арбен Фетаи истакнува дека целта е регистарот да стане јавно достапен. „Отчетноста на вистинските сопственици не е само законска обврска, туку основа за етичко владеење и фер конкуренција. Регистарот веќе содржи информации за над 70.000 поединци, но потенцијалот за борба против корупцијата сè уште не е целосно откриен“, вели Фетаи.
До 2027 година ќе се надгради системската поддршка, како што најавуваат од Антикорупциската комисија, така што на дневна основа ќе добиваат податоци за сите сопственици на фирми, вклучувајќи ги и членовите на семејствата и блиските лица на функционерите.
Директорката на Бирото за јавни набавки, Маре Богева, додава дека веќе е воспоставена инфраструктура за дигитално поврзување на регистарот со системот за јавни набавки, со над 3.000 внесени записи за помалку од два месеца, што ја зголемува транспарентноста и следењето на јавните средства.
И покрај ова, регистарот на вистински сопственици сè уште е недоволно искористен ресурс во борбата против корупцијата, но со подобрување на пристапот и интероперабилноста, тој може да стане ефикасен инструмент за откривање злоупотреби и за зајакнување на довербата во јавните институции.
