Рударските површини во Македонија имаат потенцијал да добијат нова економска намена и по завршувањето на експлоатацијата на минералните суровини. Дел од локациите што со децении се користеле за индустриски активности би можеле во иднина да станат значајни производители на обновлива електрична енергија. Според процените наведени во Стратегијата за геолошки истражувања, одржливо искористување и експлоатација на минерални суровини за периодот 2026–2046 година, пет рударски локации располагаат со вкупен потенцијал за изградба на фотоволтаични капацитети од најмалку 664 мегавати.
Ова отвора нова перспектива за рударството како индустрија чие значење не завршува со последниот ископан тон руда. Земјиштето, инфраструктурата и инженерското искуство што се развивале со години можат да добијат примена во нови стопански активности, особено во производството на енергија.
Во време кога европските земји вложуваат значителни средства во енергетската транзиција, искористувањето на постојните индустриски површини станува сè поважно. За Македонија, каде што рударството има долга традиција и значајна улога во локалните економии, ова претставува можност за продолжување на економскиот живот на рударските локации.
Пет рударски локации со значителен енергетски потенцијал
Суводол, Брод-Гнеотино, Пискупштина, Дамјан и Саса се петте локации што се издвоени во стратегијата како потенцијални простори за развој на обновливи извори на енергија.
Најголемиот проценет капацитет е идентификуван во Суводол, каде што постои потенцијал за поставување фотоволтаични електрани со моќност од најмалку 480 мегавати. Оваа локација учествува со најголем дел во вкупниот проценет соларен потенцијал на петте рударски подрачја.
Покрај сончевата енергија, за Дамјан и Саса се разгледуваат и можностите за искористување на ветерната енергија. Тоа покажува дека рударските површини можат да бидат погодни за различни енергетски технологии, во зависност од природните услови и техничките карактеристики на теренот.
Важна предност на овие локации е нивната претходна индустриска употреба. Рударските комплекси често располагаат со пристапни патишта, електроенергетска инфраструктура и површини што веќе биле приспособени за стопански активности. Ваквите услови можат да ја олеснат подготовката на нови проекти и да ја намалат потребата од изградба на целосно нова инфраструктура.
Сепак, секоја локација бара посебна процена. Постојните електроенергетски приклучоци не мора да имаат доволен капацитет за новите електрани, а состојбата на земјиштето, неговата стабилност и еколошките услови се меѓу факторите што треба да се испитаат пред евентуалната реализација.
Македонија веќе има пример за ваква пренамена во Осломеј, каде што дел од поранешните рударски површини се искористени за развој на фотоволтаични капацитети. Овој пристап покажува како земјиштето што претходно служело за експлоатација на енергетски суровини може повторно да се стави во функција на производството на електрична енергија.
Стратегијата поставува цел за развој на најмалку 500 мегавати обновливи енергетски капацитети на поранешни рударски локации. Станува збор за долгорочна развојна насока, додека реализацијата на поединечните проекти ќе зависи од инвестициите, техничката изводливост и потребните дозволи.
Рударската инфраструктура како основа за нови инвестиции
Економската вредност на рударството не се состои единствено во минералните суровини што се извлекуваат од земјата. Во текот на експлоатацијата се создава инфраструктура, се развиваат инженерски знаења и се воспоставуваат деловни врски со бројни домашни компании. Дел од овие ресурси можат да останат корисни и кога рударската активност ќе престане.
Пренамената на рударските површини за производство на обновлива енергија отвора можности за градежниот и електроенергетскиот сектор, за проектантските компании и за претпријатијата што обезбедуваат технички услуги. Подготовката на теренот, поставувањето на опремата и поврзувањето со електроенергетската мрежа бараат различни инженерски и стручни профили.
Потенцијалните инвестиции би можеле да бидат значајни и за локалните економии, особено во средините каде што рударството традиционално обезбедувало вработување и деловна активност. Новите енергетски проекти не можат целосно да ја заменат економската улога на активен рудник, но можат да создадат дополнителни можности за работа и ангажирање локални добавувачи.
Повторната употреба на индустриските површини има и просторна предност. Со искористување земјиште што веќе било наменето за индустриски активности, во одредени случаи може да се намали притисокот за пренамена на земјоделски или природни површини. Но, тоа не ја исклучува потребата од рекултивација и санација на теренот, ниту од процена на влијанието врз животната средина.
Ваквиот пристап е поврзан со поширокиот концепт на одржливо управување со минералните ресурси. Рударските локации можат да се разгледуваат како долгорочни индустриски ресурси, чија употреба се менува во согласност со економските потреби и технолошкиот развој.
Покрај обновливата енергија, стратегијата предвидува испитување на можностите за повторна употреба на рударскиот отпад како секундарна суровина, како и за други форми на индустриска пренамена. Овие активности би можеле да поттикнат развој на технологии за рециклирање, третман на материјали и обновување на деградирани површини.
За македонското рударство, ваквите можности претставуваат дополнителна развојна перспектива. Индустријата што со децении придонесувала за економијата преку експлоатација на минерални суровини може да остави инфраструктура и простор што ќе продолжат да создаваат вредност.
Проценетиот потенцијал од 664 мегавати не претставува гаранција дека сите предвидени капацитети ќе бидат изградени. Сепак, тој покажува дека постојните рударски локации располагаат со ресурси што заслужуваат понатамошно истражување и инвестициско разгледување.
Со соодветно планирање, технички испитувања и почитување на еколошките стандарди, дел од овие површини би можеле повторно да станат активни економски простори. Така, рударството може да придонесува за развојот на Македонија и по завршувањето на експлоатацијата, преку нова употреба на земјиштето и инфраструктурата што ги оставило зад себе.
…
