Во Куќата на мирис и вкус при Музеј-галеријата во Кавадарци вчера беше отворена изложбата „Накит 19 и 20 век од Штип и штипско“, проект на вишата кустоска Бети Иванова од НУ Завод за заштита на спомениците и Музеј – Штип. Настанот беше отворен во атмосфера што веднаш ја поврза публиката со духот на традицијата, благодарение на изведбата на народната песна „Гердан ми падна“ од младиот музичар Ангел Димитров, која послужи како симболичен вовед во приказната за македонскиот накит како културно сведоштво.
Изложбата не се ограничува само на естетиката на украсните предмети, туку ја открива нивната подлабока улога како носители на општествени и културни значења. Преку изложените примероци се читаат слоевите на едно време: семејните традиции, социјалниот статус, верувањата и идентитетот на заедниците што ги создавале и носеле.
Како што беше истакнато, накитот од 19 век на просторот на Македонија и Балканот најчесто бил резултат на рачна изработка во работилниците на локалните кујунџии и филигранџии. Посебно место зазема филигранската техника, со своите фини преплети од сребрена жица, која и денес се смета за едно од најпрепознатливите обележја на балканското занаетчиство. Среброто доминирало не само поради неговата достапност, туку и поради верувањето во неговата заштитна и духовна сила.
Женскиот накит од тој период – пафти, гердани, обетки, тепелуци и монети вградени во украсите – често бил дел од миразот и се пренесувал како семејно наследство од генерација на генерација. Орнаментите со мотиви на сонце, лозови гранки, крстови и цветови носеле симболика на плодност, благосостојба, вера, живот и заштита.
Во 20 век, под влијание на европските стилски текови, накитот постепено се трансформира. Од богато украсен и симболично набиен израз, тој станува поедноставен, елегантен и попристапен, а рачната изработка сè почесто се комбинира со индустриско производство. Сепак, и во новите форми накитот не ја губи својата суштинска улога – да раскажува приказни за луѓето што го носат.
Во своето обраќање, вишата кустоска Томе Крстевски нагласи дека секое изложено парче претставува фрагмент од човечка биографија, преточен во материјал и форма, со што изложбата добива и документарна и емотивна димензија. Според него, накитот не е само украс, туку жива меморија на едно општество.
Авторката на изложбата, Бети Иванова, посочи дека уметничката обработка на металот во Македонија има длабоки корени и широка развиеност. Особено значајно место зазема народниот накит изработен од бронза, месинг, сребро и бакар, кој претставува врв на занаетчиската уметност во контекст на средновековното и подоцнежното златарство на овие простори.
Со примена на традиционални техники како гравирање, исчукување и филигран, македонските мајстори успеале да создадат препознатлив стил во обработката на металот, збогатен со локални специфики и естетски особености. Денес, токму ваквите предмети се сметаат за важен дел од етнолошкото богатство, бидејќи во себе ја чуваат континуираната нишка на културната меморија.
…
