Извор: Jutarnji.hr
На 15 септември 2008 година, Боби Сигал влегол во својата канцеларија во лондонскиот Канари Ворф пред зори, околу шест часот. Во тој момент работел како трговец во Леман Брадрс, банка која веќе се нишала на работ на пропаст. „Од вестите од Америка видовме дека банката бара заштита од стечај. Никој не знаеше што точно значи тоа за нас во Британија. Ни рекоа да дојдеме на работа како и секој нормален ден“, раскажува тој.
Но „нормалниот ден“ брзо се претворил во хаос. Во канцелариите владеела збунетост, телефоните молчеле, а врските со САД практично исчезнале. „Немаше комуникација. Луѓето само талкаа низ просториите. Некои дури си ги симнуваа сликите од ѕидовите, како да земаат нешто што им припаѓа“, се сеќава Сигал.
Тој ден, вели, сите чувствувале дека нешто големо се распаѓа. И самиот се подготвувал за најлошото: „Купив количка за пазарење, без многу размислување. И го потрошив целиот лимит од 300 фунти од картичката за автомати на чоколади. Ми изгледаше логично тогаш: ако системот падне, и картичките ќе станат безвредни.“
Сенката од 2008 година и денешните стравови
Речиси две децении подоцна, се чини дека старите стравови повторно се враќаат на сцената, барем така предупредуваат дел од економистите. Нови потреси во финансискиот систем, растечки долгови и нестабилни пазари повторно ја отвораат истата дилема: дали светот повторно се движи кон криза слична на онаа од 2008 година?
Тогаш, почетната искра дојде од американскиот пазар на ризични хипотеки. Загубите се проширија низ банките, довербата се урна, а меѓубанкарското кредитирање замрзна. Она што почна како локален проблем, прерасна во глобален финансиски земјотрес.
Денес, според дел од аналитичарите, слабостите се кријат на друго место, во т.н. приватно кредитирање. Големи фондови и инвестициски компании преземаат улога слична на банките, но со помал надзор и поголем ризик. Некои од нив веќе се соочуваат со загуби и ограничувања на повлекување средства, што потсетува на старите механизми на паника.
Еден дел од експертите предупредува дека системот станал прекумерно зависен од евтин и лесно достапен капитал. Други, пак, сметаат дека опасноста е пренагласена и дека станува збор за изолирани случаи, а не за системска закана.
Енергијата како нов извор на притисок
Паралелно со финансиските тензии, повторно се буди и енергетскиот фактор, еден од клучните двигатели на кризата од 2008 година. Цените на нафтата повторно се движат на високи нивоа, а геополитичките тензии околу клучни транспортни рути создаваат дополнителна несигурност.
Се предупредува дека евентуално нарушување на снабдувањето би можело да предизвика нов шок за глобалната економија. Но, за разлика од 2008 година, пазарите засега не покажуваат иста паника – берзите остануваат релативно стабилни, и покрај ризиците.
Вештачката интелигенција и новиот финансиски бран
Во целата слика се појавува и нов, современ фактор: вештачката интелигенција. Огромни инвестиции се слеваат во технолошкиот сектор, создавајќи атмосфера која некои ја споредуваат со дот-ком еуфоријата од крајот на 90-тите.
Неколку компании доминираат во пазарната вредност, што значи дека милиони инвеститори индиректно се изложени на истиот ризик. Ако дојде до нагла корекција, последиците би се почувствувале не само на берзите, туку и во реалната економија, преку пензиски фондови, заштеди и инвестиции.
Дали светот има „финансиска заштита“ како во 2008?
Една од најголемите разлики со кризата од 2008 година е капацитетот на државите да реагираат. Тогаш, владите и централните банки вбризгаа огромни суми пари за да го стабилизираат системот. Денес, јавниот долг е значително повисок, а маневарскиот простор е многу помал.
Тоа отвора непријатно прашање: ако се појави нов голем шок, дали институциите би имале сила да реагираат со истата брзина и обем како тогаш?
Поуката од минатото
Иако многу аналитичари тврдат дека банкарскиот систем денес е постабилен и подобро капитализиран, сенката од 2008 година сè уште е присутна. Не нужно како повторување на истата криза, туку како потсетник колку брзо довербата може да се распадне.
Боби Сигал, кој денес работи како професор по математика, гледа на тоа со поинаква перспектива: „Системот денес е уште покомплициран. Пари и ризик се движат низ многу слоеви, и никој навистина не знае што стои на дното од таа структура. Проблемот е што, кога нешто ќе тргне наопаку, сè се случува многу брзо. И тогаш стануваш оној што последен го држи товарот.“
…
