По децении на преговори, меѓународната заедница денес официјално го активира Договорот за Отвореното Море. Оваа правна рамка има потенцијал да го промени начинот на кој човештвото ги управува океанските простори што не припаѓаат на ниту една држава. Иако моментот е прославен како „историски“, многумина експерти предупредуваат дека вистинската работа допрва почнува.
На повеќе од половина од површината на Земјата лежи Отвореното Море – простор што некогаш се сметал за пуст и безживотен, но денес е препознаен како еден од најбогатите биодиверзитетни резервоари. Овие води играат витална улога во апсорпцијата на јаглерод и стабилизацијата на климата, а економската вредност на складираниот јаглерод се проценува на десетици до стотици милијарди долари годишно.
Меѓутоа, човековиот отпечаток расте со секоја година. Деструктивниот риболов, нелегалниот улов, пластичното и хемиското загадување, па дури и новите закани како длабокоморско рударство, го туркаат Отвореното Море кон еколошка бездна, предупредуваат организациите за заштита на природата.
Договорот нуди алатки што претходно недостасуваа. Мрежите на заштитени морски подрачја (MPAs) сега можат да се усвојуваат преку гласање, дури и без глобален консензус, со што една држава повеќе не може да блокира мерки што се во интерес на целата планета.
Освен тоа, договорот воведува задолжителни проценки на влијанието врз животната средина за сите активности што можат да го загрозат биодиверзитетот, ја зголемува транспарентноста на одлуките и обезбедува поддршка за земјите во развој преку трансфер на технологии и градење институционални капацитети. „Ова е нова ера за системски промени во управувањето со океаните“, вели Џејсон Кнауф.
Сепак, тенката граница меѓу надежта и реалноста не може да се игнорира. Договорот не го забранува длабокоморското рударство, активност што експертите ја сметаат за една од најконтроверзните закани за океанските екосистеми. Некои држави што го ратификуваа договорот, како Јапонија и Норвешка, веќе пројавиле интерес за експлоатација на морското дно во потрага по критични минерали.
Истражувањата покажуваат дека длабокоморското рударство може да уништи повеќе од една третина од животот на морското дно. Експерти од Environmental Justice Foundation во 2024 година заклучија дека оваа практика не е неопходна за зелената транзиција, што дополнително ја зголемува загриженоста за глобалниот кредибилитет на договорот.
Научници како Енрик Сала нагласуваат дека штетните активности не се ограничуваат само на меѓународните води. Најголем дел од нив се случуваат во националните води, каде политичката волја за строга заштита често изостанува. Ефективната заштита на океаните ќе зависи од тоа дали правилата ќе се спроведуваат доследно и со континуиран мониторинг.
Во крајна линија, Договорот за Отвореното Море е голем чекор напред. Тој создава алатки и покажува дека мултилатерализмот сè уште може да функционира. Но, како што историјата покажува, законските рамки без политичка храброст и економски жртви ретко водат до вистинска промена.
